In de schemerzone tussen democratie en autocratie, waar Europa zich momenteel in bevindt, klinkt het gekraak van theatervloeren als een macaber voorteken. Terwijl populistische stromingen zich als een olievlek over het continent verspreiden, werpt zich een existentiële vraag op: wat rest er van de podiumkunsten wanneer de demagogen het politieke toneel betreden?
De geometrie van de macht kent een grimmige wetmatigheid: zodra populisten hun intrede doen in de regeerkamers, beschrijven hun bewegingen een voorspelbaar patroon. Als eerste sneuvelt onvermijdelijk de kritische kunst – die ongemakkelijke waarheidsspreker die weigert te buigen voor de doctrine van de dag. Theater, van oudsher de kroniekschrijver van maatschappelijke ongemakken, wordt dan gereduceerd tot een echo in verlaten zalen.
De voorboden van deze culturele kaalslag manifesteren zich al in Europa’s periferie. In Orbáns Hongarije veranderen theaters in spreekbuizen van staatsideologie, terwijl in Polen regisseurs worstelen met een verstikkend web van verborgen censuur. Het draaiboek ontvouwt zich met mechanische precisie: eerst wordt het subsidiestelsel ontmanteld onder het mom van ‘volkse soberheid’, gevolgd door een geleidelijke verstikking van artistieke vrijheid in naam van ‘culturele authenticiteit’.
Nederland, nog drijvend op de illusie van onkwetsbaarheid, hoort al jaren het donkere grommen van populistisch ongenoegen. De retoriek over ‘subsidieslurpende cultuurelite’ en ‘linkse hobby’s’ bestaat uit meer dan holle frasen – het zijn de eerste hamerslagen op de fundamenten van onze culturele infrastructuur.
Het tragische is dat juist nu, op dit kantelmoment, het geëngageerde theater gevangen zit in zijn eigen echoput. Terwijl bevlogen makers voorstellingen creëren over de gevaren van populisme, klinkt hun stem niet verder dan de eerste rijen van reeds overtuigde zielen.
De geschiedenis biedt echter ook een sprankje hoop. Als een culturele natuurwet heeft theater door de eeuwen heen bewezen zich aan te passen aan de meest vijandige omgevingen. Van het dissidente huiskamertheater in communistisch Praag tot het ondergrondse verzet van het Belarus Free Theatre – de dramatische kunsten vinden altijd een uitweg in de haarvaten van de samenleving.
Maar deze historische veerkracht mag geen excuus zijn voor berusting. Een vitale theatercultuur gedijt alleen in het volle licht van de vrijheid, waar zij kan experimenteren met vorm en inhoud, waar zij kan schuren en schokken. Onder populistisch bewind verschrompelt zij tot een schim van haar potentieel.
De uitdaging voor het hedendaagse theater ligt niet in het perfectioneren van haar kritiek voor een select publiek, maar in het herontdekken van haar maatschappelijke relevantie. Het moet nieuwe podia vinden, nieuwe talen spreken, nieuwe publieken durven ontmoeten – voordat de populistische monoloog het laatste woord krijgt.
Want als het vrije theater sterft, sterft ook het vermogen van een samenleving om zichzelf te bevragen, te verbeelden, te vernieuwen. Dan rest slechts het applaus voor de keizer zonder kleren – een oorverdovend geluid dat alle andere stemmen smoort.
